جایگاه کلیدی و استثنایی مسجد به عنوان مردمیترین پایگاه دینی همواره مورد توجه دوست و دشمن قرارداشته و تحولات مربوط به آن به دقت رصد میشده است. پرسش مهم این است که مساجد در حال حاضر در چه ابعادی نیازمند تحولاند و این تحول، متناسب با چه ساختاری امکانپذیر خواهد بود. این مقاله در دو محور تحولات کاربردی و بایستههای ساختاری به صورت تحلیلی به نقش مردم و دولت در این زمینه پرداخته و مواردی را در راستای شکوفایی، پویایی و ماندگاری نقش مساجد در دست تحلیل و قضاوت نهاده است. تحول در الگوسازی و ارائه مسجد طراز، نیاز به فرهنگسازی و ضرورت توانمندسازی مساجد از یک سو و ساختار پیشنهادی «مدیریت مردمی همراه با نظارت دولتی» به جای مدیریت مردمی محض یا مدیریت دولتی محض از سوی دیگر، از یافتههای این نوشتار است.