اصولاً شناسایی مستمر جریانهای گفتمانی – معرفتی معارض، زمینهساز شفافیّت و ایجاد تنویر بیشتر در شناخت ماهوی جریان اصیل معرفتی میباشد؛ از این رو، جریانشناسی دینناباوران و مشربهای ضددین، پژوهشگران متعهد در حوزة جامعهشناسی دین و ایمان را به تحقیق و مطالعة دقیق ثغور و مرزهای هویّتی و ابعاد تمایزات اجتماعی با منشأ دینی در درون و برون جوامع رهنمون میسازد. بررسیهای صورت گرفته گواه آن است که جریانات و نحلههای دینناباور طی دهههای اخیر، با حمایت جریانات و مجموعههای سازمانیافتة بینالمللی و در هماهنگی با عناصر هماندیش داخلی آنان حضور نسبی در جامعه ایران یافته و از این رو اگرچه ضعیف، اما یک جریان نوین تعارضی و تخاصمی با خصلت دینناباورانه در فراروی جامعة دینی شکل گرفته است. این مقاله با توجّه به گسترة مفهومی، معرفتشناسی و تبارشناسی، سعی نموده با رعایت اختصار و بر پایة مبانی مبتنی بر آموزههای وحیانی منظومهای از گونههای مختلف «دین ناباوران» را مطرح و مورد شناسایی قرار داده و نمونههای بومی و تجارب زیستة آن را در تاریخ معاصر را معرفی نماید. در این میان، مطالعهای اجمالی نیز در خصوص بسترها، انگیزانندهها و اهمّ علل و عوامل معرفتی و زیستة تکوین یا تمایل به پذیرش مشربهای دینگریز در جوامع مستقل ارائه گردیده است.